Parytet – co to znaczy i jak działa w praktyce?

Parytet oznacza ustalony stosunek dwóch lub większej liczby wielkości, na przykład walut, miejsc w instytucji albo wartości pieniądza względem złota. W praktyce może dotyczyć ekonomii, prawa i polityki społecznej. Sprawdź, jak działają najważniejsze rodzaje parytetu oraz czym różnią się między sobą.

Co oznacza parytet?

Słowo parytet pochodzi od łacińskiego paritas, czyli równość. W języku polskim oznacza ustalony stosunek wielkości albo zrównanie wynikające z przepisów prawa. Taki stosunek może być zapisany w ustawie, umowie lub przyjętej metodzie obliczeń.

W ekonomii parytet opisuje relację między walutami albo porównuje ceny i wydatki w różnych państwach. W prawie wskazuje, jak mają być reprezentowane określone podmioty. W naukach społecznych odnosi się zwykle do rezerwowania miejsc dla grup, które wcześniej miały ograniczony udział w życiu publicznym.

Jak działa parytet siły nabywczej?

Parytet siły nabywczej, określany skrótem PPP, służy do porównywania poziomu cen i poziomu życia w różnych krajach. Nie opiera się wyłącznie na kursie walutowym. Uwzględnia koszt podobnego zestawu produktów oraz usług w każdym analizowanym państwie.

Przy takim porównaniu tworzy się koszyk konsumpcyjny. Może on obejmować żywność, mieszkanie, transport, usługi fryzjerskie czy naprawy hydrauliczne. Jego skład nie musi być identyczny w każdym kraju, ponieważ mieszkańcy mają różne zwyczaje, potrzeby i modele konsumpcji.

Parytet siły nabywczej pokazuje, ile jednostek krajowej waluty potrzeba, aby kupić porównywalny koszyk dóbr i usług.

Standard siły nabywczej

Do przeliczania wydatków wykorzystuje się standard siły nabywczej, czyli umowną jednostkę pozbawioną wpływu wahań kursowych. Dzięki temu można zestawić dochody gospodarstw domowych w Polsce i Niemczech bez wyciągania pochopnych wniosków z samego wynagrodzenia nominalnego.

Wysoka pensja w euro nie musi oznaczać wyższego poziomu życia. Jeżeli czynsz, żywność i usługi kosztują znacznie więcej, realna korzyść może być mniejsza. Właśnie dlatego PPP bywa używany przy porównywaniu produktu krajowego brutto, konsumpcji i dochodów.

Jak odczytywać wskaźnik?

Sam wynik parytetu nie mówi jeszcze, ile razy więcej produktów kupi mieszkaniec jednego kraju. Przykładowo wartości 2,5 i 10 nie oznaczają automatycznie czterokrotnej przewagi siły nabywczej. Trzeba znać zastosowaną walutę, koszyk oraz kurs rynkowy.

Po podzieleniu PPP przez kurs walutowy otrzymuje się Price Level Index (PLI). Ten wskaźnik pokazuje poziom cen danego kraju w odniesieniu do innego państwa lub ustalonej grupy państw.

Na czym polega parytet złota?

Parytet złota, nazywany także standardem złota, wiązał wartość waluty z określoną ilością kruszcu. Bank centralny zobowiązywał się wymienić banknot na złoto według ustalonej relacji. Pieniądz miał więc materialny punkt odniesienia.

System opierał się na trzech zasadach: państwo określało zawartość złota w jednostce monetarnej, banknot można było wymienić na kruszec, a złoto mogło swobodnie przepływać między krajami. Rozwiązanie ułatwiało handel międzynarodowy, ponieważ ceny towarów dało się porównywać przez wspólny miernik.

Złoto pełniło jednocześnie funkcję środka płatniczego, miernika wartości i rezerwy. Ograniczona podaż kruszcu hamowała nadmierną emisję pieniędzy, lecz utrudniała reakcję państwa na wojny, recesje i kryzysy bankowe.

Jak powstał standard złota?

Wielka Brytania przyjęła standard monety złotej w 1821 roku. Ważnym aktem prawnym był The Bank Charter Act of 1844, znany jako Peel Act. Ustawa podzieliła Bank Anglii na departament emisyjny i kredytowy oraz powiązała emisję banknotów z rezerwami złota.

Niemcy przyjęły standard w 1871 roku, Francja w 1873, Stany Zjednoczone w 1879, a Japonia w 1897. W USA w 1900 roku ustalono relację 20,67 dolara za uncję złota. Kursy walut wynikały wtedy z porównania zawartości złota przypisanej poszczególnym jednostkom pieniężnym.

Dlaczego system przestał działać?

I wojna światowa gwałtownie zwiększyła wydatki publiczne. Państwa potrzebowały większej podaży pieniądza, dlatego zawieszały wymianę banknotów na złoto. Próby powrotu do dawnego modelu pogłębiły napięcia gospodarcze.

Wielki Kryzys z lat 1929–1933 pokazał, że sztywny system ogranicza działania antykryzysowe. Wielka Brytania odeszła od standardu w 1931 roku, Stany Zjednoczone zakończyły wymienialność dla obywateli w 1933 roku, a Francja utrzymywała parytet do 1936 roku.

Jak działał system z Bretton Woods?

W 1944 roku przedstawiciele 44 państw utworzyli w Bretton Woods nowy międzynarodowy system monetarny. Dolar amerykański stał się światową walutą rezerwową, a jego wartość powiązano ze złotem po kursie 35 USD za uncję. Pozostałe waluty odnosiły się do dolara.

W tym samym porozumieniu powołano Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, znany dziś jako Bank Światowy. System miał stabilizować handel i ograniczać ryzyko gwałtownych zmian kursowych.

Rosnąca liczba dolarów w obiegu przewyższyła jednak zasoby złota dostępne dla wymiany. W 1971 roku Richard Nixon zawiesił wymienialność dolara na kruszec. Ten krok, określany jako szok Nixona, zakończył System z Bretton Woods.

Gdzie stosuje się parytet społeczny i prawny?

W prawie parytet może oznaczać ustawowo lub umownie określoną reprezentację dwóch podmiotów. Przykładem jest równy udział stron w organie powoływanym wspólnie. Zasada nie dotyczy wtedy cen ani walut, lecz podziału praw i miejsc.

Parytet płci jest formą działań wyrównawczych. Polega na rezerwowaniu części stanowisk lub miejsc dla reprezentantów określonej grupy, na przykład kobiet i mężczyzn. Stosuje się go w instytucjach przedstawicielskich, przedsiębiorstwach, uczelniach oraz organizacjach publicznych.

Założenie jest proste: ograniczyć marginalizację wynikającą z płci, pochodzenia etnicznego, rasy, przynależności partyjnej albo innej cechy. Zwolennicy wskazują na szerszą partycypację, przeciwnicy pytają, czy przydział miejsc nie powinien zależeć wyłącznie od kompetencji. Spór dotyczy więc nie samej równości, lecz sposobu jej osiągania.

Jak odróżnić parytet od podobnych pojęć?

Parytet oznacza konkretną relację, a nie ogólne przekonanie o równości. Kwota wskazuje z góry ustaloną liczbę lub odsetek miejsc. Równe traktowanie zakazuje dyskryminacji, lecz nie zawsze nakazuje zapewnić identyczny udział każdej grupie.

W finansach nie należy utożsamiać PPP z kursem walutowym. Kurs pokazuje cenę jednej waluty wyrażoną w innej, a parytet siły nabywczej porównuje koszt dóbr i usług. Współczesny pieniądz fiducjarny nie ma stałej wymienialności na złoto, dlatego jego wartość zależy między innymi od polityki banku centralnego, inflacji i sytuacji gospodarczej.