Modus operandi – co to znaczy i jak je rozumieć?

Wyrażenie modus operandi oznacza dosłownie „sposób działania” i opisuje charakterystyczny, zwykle powtarzalny styl postępowania człowieka, szczególnie sprawcy przestępstwa. W kryminalistyce taki „podpis” pomaga zawęzić krąg podejrzanych, tworzyć profil psychologiczny i łączyć ze sobą pozornie odrębne sprawy. Jeśli chcesz lepiej rozumieć ten termin z gazet, seriali czy raportów policyjnych, przeczytaj dalszą część artykułu.

Co dosłownie znaczy modus operandi?

Łacińskie modus operandi to połączenie dwóch słów: „modus” – miara, wzór, sposób oraz „operari” – działać. Całość można więc przełożyć jako „sposób działania” albo „model działania”. W języku polskim najczęściej pojawia się w pełnym zwrocie, szczególnie w kontekście śledztw i opisów przestępstw, ale spotkasz je też w tekstach o polityce, gospodarce czy zarządzaniu.

W ścisłym sensie, przyjętym w kryminalistyce, chodzi o charakterystyczny i powtarzający się sposób zachowania sprawcy podczas czynu zabronionego. Termin dotyczy więc nie jednorazowego zachowania, lecz utrwalonego schematu, który powraca w kolejnych sytuacjach. Ten schemat staje się tak rozpoznawalny, że można go traktować jak „wizytówkę” konkretnej osoby lub grupy.

Warto rozróżnić samo słowo „modus” od zwrotu „modus operandi”. „Modus” bywa używany w filozofii, logice czy statystyce jako „sposób bycia”, „postać” lub „najczęstsza wartość”. Natomiast modus operandi zawsze odsyła do realnego, praktycznego działania – tego, jak ktoś faktycznie coś robi w określonych warunkach.

Jak modus operandi rozumie kryminalistyka?

W naukach sądowych modus operandi ma znaczenie techniczne i znacznie szersze niż potoczne „styl działania przestępcy”. Obejmuje cały ciąg zachowań: od przygotowania, przez wykonanie czynu, aż po działania tuż po zdarzeniu. Dla śledczych liczy się więc nie tylko to, jak ktoś włamał się do mieszkania, ale też jak je rozpoznawał wcześniej i co zrobił z łupem później.

Polski profesor kryminalistyki Tadeusz Hanausek opisał ten termin bardzo precyzyjnie. Według niego modus operandi to powtarzający się sposób działania sprawcy, który polega na atakowaniu podobnych dóbr, stosowaniu tych samych lub zbliżonych technicznych metod, a także działaniu w zbliżonym czasie, miejscu czy okolicznościach. W praktyce oznacza to, że istotny jest nie pojedynczy element, lecz cała kombinacja powtarzalnych cech.

W wielu podręcznikach podkreśla się, że taki schemat szczególnie dobrze widać u sprawców działających zawodowo lub seryjnie. Osoba, która popełnia czyny przypadkowe, rzadkie, zwykle nie wytwarza wyraźnego wzorca. Kto jednak latami powtarza podobny typ przestępstwa, ten – często nieświadomie – buduje swój powtarzalny „model działania”.

Jakie zachowania wchodzą w skład modus operandi?

Opisując modus operandi śledczy biorą pod uwagę trzy zasadnicze fazy zdarzenia: przygotowanie, przebieg oraz etap bezpośrednio po czynie. Każda z nich zawiera szereg powtarzalnych decyzji i drobnych szczegółów, które razem tworzą niepowtarzalny wzór. Analiza obejmuje więc o wiele więcej niż sam moment ataku czy kradzieży.

W praktyce bada się między innymi takie elementy jak:

• stopień planowania – czy czyn był spontaniczny, czy poprzedzony rozpoznaniem, zdobyciem narzędzi, zapewnieniem alibi,
• sposób wejścia na miejsce zdarzenia i wyjścia z niego,
• użyte narzędzia, środki transportu, środki odurzające, środki maskujące,
• zachowanie sprawcy obok „głównego” celu (np. pozostawianie lub niszczenie określonych przedmiotów, charakterystyczne rytuały),
• reakcja na niespodziewane sytuacje i obecność świadków,
• postępowanie z łupem i narzędziami, ewentualne próby wprowadzenia policji w błąd.

Im bardziej złożony jest cały przebieg zdarzenia, tym wyraźniej widoczne stają się te drobne, ale powtarzalne szczegóły. Dlatego w literaturze zwraca się uwagę, że skomplikowane, wieloetapowe przestępstwa pozostawiają szczególnie wyrazisty „podpis” osoby działającej.

Jak działa perseweracja?

Rdzeniem zjawiska, które opisuje modus operandi, jest psychologiczna perseweracja. To skłonność do wielokrotnego powtarzania tych samych sposobów działania – nawet wtedy, gdy warunki zewnętrzne się zmieniają. Człowiek, który raz wypracował dla siebie skuteczny schemat, ma naturalną tendencję, by wracać do niego w kolejnych sytuacjach.

W ujęciu kryminalistycznym wyróżnia się kilka obszarów takiej powtarzalności, określanych łacińskimi terminami. Perseverantia modi specialis dotyczy doboru konkretnych czynności w czasie czynu. Z kolei inne odmiany, jak wybór miejsca czy typu ofiary, pokazują, że sprawca wraca nie tylko do tej samej techniki, ale też do tego samego rodzaju sytuacji. Wszystkie te elementy razem tworzą rozpoznawalny wzór.

Dlaczego sprawca trzyma się jednego sposobu działania, mimo ryzyka rozpoznania? Zwykle dlatego, że taki schemat dał mu wcześniej poczucie skuteczności i bezpieczeństwa. Powtarzane wielokrotnie czynności ulegają automatyzacji, stają się nawykiem i wymagają coraz mniej świadomego wysiłku. Z perspektywy śledczych ta sama cecha – wygoda sprawcy – zamienia się w cenny trop.

Modus operandi opiera się na utrwalonym nawyku działania: to, co dla sprawcy jest wygodą, dla śledczego staje się rozpoznawalnym „podpisem”.

Od czego zależy modus operandi?

Każdy człowiek robi nawet proste rzeczy – od prowadzenia samochodu po zakupy – w nieco inny sposób. Tak samo jest w przypadku czynów zabronionych. Indywidualne cechy psychiczne i fizyczne sprawcy sprawiają, że jego działania przybierają charakterystyczną formę. Te różnice, które na co dzień uchodzą uwadze, w analizie kryminalistycznej zyskują duże znaczenie.

Na utrwalony sposób działania wpływają przede wszystkim elementy osobowości i życiowego doświadczenia. Dużą rolę odgrywa tutaj wiek, poziom energii, wyuczone nawyki, a nawet stan zdrowia w konkretnym dniu. U jednego człowieka będzie to skłonność do perfekcyjnego planowania, u innego – do impulsywnych, ale powtarzalnych reakcji na stres.

Jakie cechy sprawcy kształtują jego sposób działania?

Autorzy zajmujący się modus operandi wskazują kilka grup czynników, które szczególnie mocno wpływają na utrwalony „styl” przestępstwa. Trudno je oddzielić od siebie, bo często się zazębiają, ale dla analizy warto wymienić je osobno. Dają one wyobrażenie, na co patrzy kryminalistyk, gdy opisuje profil nieznanego z nazwiska sprawcy.

Do najczęściej wymienianych należą między innymi:

• przyzwyczajenia, upodobania, tradycje wyniesione z domu i środowiska,
• wrażliwość, temperament, typ reagowania na stres,
• inteligencja, ogólna wiedza i poziom wykształcenia,
• wykonywany zawód i praktyczne umiejętności z nim związane,
• stan zdrowia, kondycja fizyczna, ewentualne niepełnosprawności,
• zaburzenia osobowości, psychopatie, upośledzenia,
• wiek i związane z nim doświadczenie życiowe,
• dostęp do środków – narzędzi, pojazdów, pieniędzy, kontaktów.

Jeśli ktoś wykonuje zawód wymagający precyzji manualnej, jego działania na miejscu zdarzenia będą inaczej wyglądać niż działania osoby przyzwyczajonej do pracy siłowej. Kto ma rozbudowaną wiedzę techniczną, zastosuje inne środki niż ktoś z minimalnym wykształceniem. To właśnie te różnice, widoczne w sposobie pokonywania zabezpieczeń, korzystania z narzędzi czy planowania ucieczki, trafiają potem do opisu modus operandi.

Modus operandi nie jest przypadkowy – odbija osobowość, zawód, stan zdrowia, wiek i doświadczenie sprawcy niczym odcisk palca w jego zachowaniu.

Jak modus operandi pomaga w śledztwie?

W kryminalistyce utrwalony modus operandi uważa się za swoisty ślad – nie materialny, jak odcisk buta, ale informacyjny. Ten „ślad” umożliwia budowanie hipotez, czy dane zdarzenia łączy ta sama osoba, jaki typ człowieka stoi za czynem i jakich kolejnych działań można się spodziewać. Dla funkcjonariuszy to jedno z narzędzi porządkujących ogromną liczbę informacji.

Analiza powtarzalnych elementów ma dwa oblicza. Z jednej strony pozwala połączyć ze sobą różne sprawy, w których pojawia się ten sam schemat działania. Z drugiej – pomaga wykluczyć osoby, do których znane z przeszłości sposoby działania zupełnie nie pasują. Takie łączenie i wykluczanie nie daje nazwiska „z automatu”, ale znacząco zawęża pole poszukiwań.

Jak wygląda analiza modus operandi w praktyce?

W typowym postępowaniu informacje o sposobie działania zbiera się z kilku źródeł jednocześnie. Sam opis ofiary rzadko wystarcza, dlatego ważne jest połączenie relacji ludzkich z oględzinami miejsca i ekspertyzami. To, czego świadek nie zauważył, bywa bardzo wyraźne w śladach technicznych na miejscu zdarzenia.

Dane o sposobie działania uzyskuje się głównie z:

• oględzin miejsca zdarzenia i otoczenia,
• zeznań świadków, pokrzywdzonych, współsprawców,
• wyjaśnień podejrzanych i oskarżonych,
• opinii biegłych z różnych dziedzin,
• eksperymentów procesowo-kryminalistycznych,
• bieżącej pracy operacyjno-rozpoznawczej.

Na tej podstawie buduje się opis, czy czyn był przygotowany, jak długo trwało rozpoznanie, czy sprawca liczył się z obecnością świadków, czy próbował zacierać ślady, czy przeciwnie – pozostawiał je otwarcie. Profilowanie sprawcy korzysta z takiego opisu, aby wyciągnąć wnioski o wieku, poziomie samokontroli, doświadczeniu przestępczym czy możliwym kręgu zawodowym osoby, której danych jeszcze nie znamy.

Jaką rolę odgrywają kartoteki policyjne?

W Polsce ważnym narzędziem w pracy z powtarzającymi się schematami działania jest Zintegrowany System Informacji Policyjnej. Ten system zawiera kartotekę, w której opisuje się modum operandi konkretnych zdarzeń. Gdy w nowej sprawie pojawia się znajomy wzór, można sprawdzić, czy w bazie istnieją przestępstwa z podobnym opisem.

Taki sposób dokumentowania ułatwia wiązanie spraw z różnych regionów i różnych lat. Jeśli czyjś charakterystyczny sposób działania został już kiedyś opisany, nowe zdarzenie o zbliżonym przebiegu może wskazać na tę samą osobę lub grupę. Nie daje to jeszcze pewności procesowej, ale kieruje uwagę na konkretne nazwiska, które wcześniej pojawiły się w systemie.

Czy sam modus operandi wystarczy w sądzie?

Mimo swojej przydatności modus operandi nie jest traktowany jako jedyny i wystarczający dowód winy. Może stanowić ważny element konstrukcji procesu, ale tylko wtedy, gdy został wiarygodnie potwierdzony i zebrany w sposób spełniający wymogi postępowania karnego. Samo podobieństwo stylu działania nie daje jeszcze gwarancji, że mamy do czynienia z tą samą osobą.

W praktyce powiązanie jednego, dobrze udowodnionego czynu z grupą innych, popełnionych w ten sam sposób, bywa jednak bardzo mocnym argumentem. Jeśli uda się procesowo wykazać sprawstwo przy jednym zdarzeniu, a pozostałe mają identyczny, rzadko spotykany modus operandi, sąd może uznać, że pochodzą od tej samej osoby. Z drugiej strony twarde alibi w jednym z takich zdarzeń często wymusza rewizję przypisania pozostałych.

Podobny modus operandi może połączyć kilka spraw w jedną serię, ale nigdy nie zastępuje odcisków palców, DNA czy bezpośrednich dowodów.

Czy modus operandi można zmienić?

Sprawcy przestępstw uczą się na własnych doświadczeniach – także tych nieudanych. Zdarza się więc, że po zatrzymaniu, niepowodzeniu czy nagłośnieniu sprawy świadomie modyfikują swój sposób działania. Mimo to wiele utrwalonych nawyków przetrwa, bo wynikają z cech osobowości i wcześniejszego życia, a nie wyłącznie z chłodnej kalkulacji.

W literaturze podkreśla się, że zmiany w sposobie działania wynikają z nowych zagrożeń, rosnącego doświadczenia, dostępu do innych narzędzi lub zmiany motywacji. Kto kiedyś działał wyłącznie dla zysku, a z czasem kieruje się też chęcią dominacji czy odwetu, ten może łączyć stare schematy z nowymi elementami. Dla analityka oznacza to konieczność patrzenia na cały szereg zdarzeń, a nie tylko na jedną, statyczną „wizytówkę”.

Za przykład często podaje się seryjne sprawy, w których analiza utrwalonego modus operandi pozwoliła wytypować konkretną osobę. Tak opisano między innymi przypadek Zdzisława Marchwickiego – znanego jako „Wampir z Zagłębia” – gdzie powtarzalny styl ataków pomógł zbudować obraz sprawcy i zawęzić krąg poszukiwań. Różnice między poszczególnymi czynami nie zatarły wspólnego schematu, który ostatecznie przeważył w interpretacji śledczych.